AI is in het Nederlands onderwijs niet langer een leuke gadget voor in een projectweek, maar een factor die stilletjes het dagelijks werk van leerlingen en leraren begint te veranderen. In docentenkamers hoor je steeds vaker dezelfde vraag: moeten we hier nu meteen iets mee, of gaat dit net zo snel weer voorbij als de zoveelste onderwijsapp. Het eerlijke antwoord, nee, dit blijft. Maar hoe het blijft, dat is bij uitstek een vraag voor onderwijsprofessionals zelf, niet voor marketingafdelingen van grote technologiebedrijven.
Gebruik van generatieve AI door studenten
Wie nu met leerlingen praat, in het vo of in het mbo, merkt dat generatieve AI allang in gebruik is, vaak zonder dat de school daar een duidelijke visie op heeft. Leerlingen laten ChatGPT een boekverslag opstellen, vragen om een korte uitleg van differentiëren in de wiskunde, of laten een Engelse tekst nakijken. In het hoger onderwijs zie je dat studenten complete opzetten voor onderzoeksverslagen laten genereren, soms met een opvallend keurige structuur en verdacht weinig eigen stem.
Toch zitten daar reële kansen in verscholen. Generatieve AI kan een soort AI-bijlesdocent zijn, altijd beschikbaar, die ingewikkelde begrippen nog eens in andere woorden uitlegt, of voorbeeldfeedback geeft op een alinea. Voor een leerling in het po die worstelt met begrijpend lezen, kan een tool die de tekst vereenvoudigt of vragen genereert, net dat duwtje in de rug geven.
Maar, en dat weten we uit de analyses van Kennisnet, de risico s zijn minstens zo tastbaar. Toetsen en werkstukken worden lastiger te vertrouwen, feitelijke onzin komt soms met grote stelligheid voorbij en niemand heeft precies zicht op welke leerlingdata ergens op een server blijven hangen. Daarom is expliciete aandacht voor AI geletterdheid geen luxe meer, maar basisvaardigheid. Hoe werkt dit? Waar gaat het mis? En welke morele keuzes maken we als klas en als school. Tegelijk vraagt het om andere opdrachten, meer nadruk op proces, mondelinge verantwoording en eigen voorbeelden uit het leven van de leerling, zodat knippen en plakken uit een chatbot simpelweg minder loont.
Opkomst van gespecialiseerde AI’s voor het onderwijs
Naast de bekende grote modellen ontstaat er iets nieuws, kleinere, onderwijsgerichte systemen die veel dichter tegen het Nederlandse curriculum en de dagelijkse lespraktijk aanzitten. BreintjeAI is daar een concreet voorbeeld van, ontwikkeld met expliciete koppeling aan kerndoelen en eindtermen, en met aandacht voor de Nederlandse context en wetgeving rond privacy.
Die gespecialiseerde systemen kunnen leraren helpen om opgaven te genereren op niveau, gekoppeld aan leerdoelen, of om leerlingwerk snel globaal te analyseren als input voor formatieve evaluatie. In theorie klinkt dat fantastisch, maar in de praktijk schuurt het ook. Hoe voorkom je dat beslissingen over leerlingen verschuiven van de leraar naar een systeem waarvan de logica niet altijd helder is. Daarom blijft een paar randvoorwaarden cruciaal, transparantie over bronnen en werkwijze, dataminimalisatie en duidelijk eigenaarschap van leerlinggegevens, en vooral, de professionele beoordelingsruimte van de leraar als vertrekpunt. Scholen doen er goed aan om een expliciete AI visie te formuleren, ingebed in het bestaande ict beleid, en leraren ruimte te geven om in kleine stappen te experimenteren, te vergelijken, te twijfelen, en samen te bepalen wat wel en niet bij hun onderwijs past.
